Mindfulness en ons evolutionaire brein

Onze hersenen zijn opgebouwd in meerdere lagen. Ieder met hun eigen oorsprong, functie en uitkomst in gedrag.

Reptielenbrein, de hersenstam (rood)
Ons oudste brein is 500 miljoen jaar oud en gericht op overleven. Het werkt op basis van instincten en automatismen. En uit zich in gedrag in de vorm van vechten, vluchten, verstarren.

Oude zoogdieren- of emotionele brein (oranje)
Is 200 miljoen jaar oud en specialiseert zich in het creëren en bewaken van sociale verbondenheid.
Het kenmerkt zich in gedrag als rivaliteit, hechting en verzorging. Deze, en het reptielenbrein, worden gedreven door automatische impulsen als reactie op gevoelstonen.

Neo-cortex, nieuwe zoogdierenbrein (blauw)
Ons nieuwe brein, 2 miljoen jaar oud en daarmee relatief jong. Het kent de capaciteit van interpretatie, reflectie, redenatie, fantasie en plannen. Hier is waar we onze creativiteit aantreffen.

Mindful brein
Recentelijk is er een nieuwe neurale evolutie ontdekt, welke naar schatting 10.000 jaar oud is. Het maakt ons tot de homo sapiens sapiens: de mens die weet dat hij weet. Vanuit dit mindful breindeel bezitten we de kwaliteit gedachten, emoties en lichamelijke sensaties te kunnen observeren als waarnemer: ons bewustzijnsvermogen, het -weten dat we denken-.

Onderlinge verbondenheid
Via ons uitgebreide zenuwstelsel zijn deze hersendelen met elkaar verbonden. Routes die elkaar over en weer beïnvloeden. Het nieuwe brein kan een reactie in het oude brein activeren, door redenaties over oude of toekomstige problemen. Vanuit herhaalde activatie daarvan, kunnen zich automatische patronen vormen. Zo ontstaat er een verstoorde beeldvorming ten aanzien van de werkelijke omstandigheden.

Andersom kan het reptielenbrein gevaar signaleren en alarm slaan. Dit gebeurd in reactie op een fysieke dreiging, een gevaar van buitenaf. Waarna ons nieuwe brein aan de slag gaat door ons verleden af te speuren naar mogelijke eerdere oplossingen, of projecties naar de toekomst om herhaling te voorkomen. Naast die externe dreiging kunnen we een vergelijkbare reactie ontwikkelen als gevolg van een innerlijke gevaar. Door dat we ons bedenken of inbeelden. Dit laatste kunnen we beschouwen als een vorm van een innerlijke aanval. Iets wat we feitelijk onszelf aandoen. Het gevaarsysteem slaat aan en stress ontstaat. Dit resulteert in de activatie van onze neurobiologie en bijbehorende hormonale effecten.

Kracht van het voorstellingsvermogen
‘Kennis is beperkt, terwijl onze voorstelling de hele wereld omvat.’ -Albert Einstein

Een prikkel van buitenaf, of een prikkel vanuit ons voorstellingsvermogen: ons lichaam en emotioneel brein maken geen onderscheid en reageren op dezelfde manier. Dit fenomeen kan tegen ons werken wanneer we het verleden, zorgen over de toekomst of zelfkritiek herhalen. We activeren stress vanuit het gevaar- en jaagsysteem. Maken we dit onbewust tot gewoonten, dan ontstaat er een chronische stresstoestand.

We kunnen het verschijnsel ook ten goede keren, door ons een warme en veilige situatie, met/of zorgzame mensen voor te stellen. Dan ontstaat er een fysieke reactie met gevoelens van kalmte en tevredenheid. We activeren het kalmeringssysteem en creëren een gemoedstoestand voor herstel, groei en nieuwe mogelijkheden.

De remedie vanuit vormen van compassie
Het nieuwe brein herbergt dus ook onze kans om vanuit wijsheid en compassie om te gaan met deze vormen van overspanning. De gelegenheid om balans terug te brengen in de ervaring van de werkelijkheid.

Vanuit diezelfde wetenschap kunnen we de reactie ook omkeren en een positieve wending geven. Zo zien we dat innerlijke, vaak onbewuste zelfkritiek vergelijkbaar is met de vechtrespons. Dit kunnen we tegenwicht bieden vanuit zelfvriendelijkheid.
Een reactie van zelfisolatie is gerelateerd aan een impuls van vluchten. Dit kunnen we compenseren met ons besef van medemenselijkheid.
Wanneer we ons overmatige identificeren met een verhaal of situatie (piekeren, doe-modus), een neiging van verstarren, dan kunnen we dat opvangen met mindfulness.
Zelfvriendelijkheid, besef van medemenselijkheid en mindfulness 3 vormen van compassie.

4e instinctieve stressreactie
Onlangs is geconstateerd dat het gevaarsysteem nog een oerreactie kent: het instinct te verzorgen en verbinden in een dreigende situatie. Bij deze verzorg-bevriend-reactie komt het hormoon oxytocine komt vrij, wat ondersteunt bij sociale verbindingen.

Ook hierbij kan een gewoontepatroon vormen wat het evenwicht kan verstoren. Dit kan leiden tot zelfopoffering of overbezorgdheid. Wanneer deze automatische reactie de balans dermate verstoort, kan het zijn dat de zorg voor anderen ten koste gaat voor zelfzorg. Waardoor er uitputting kan ontstaan. In dat geval is zelfcompassie de oplossing.

Ademruimte met zelfcompassie
De korte mindfulness meditatie de ademruimte, kan bij de beleving van een interne dreiging, het verschil maken. Zo creëren we de gelegenheid van het gevaarsysteem, naar het kalmeringssysteem door te schuiven. We bewegen via een open gewaarzijn uit de automatische reactiviteit, in de compassievolle respons.

  • Opmerken wat de innerlijke ervaring nu is, zonder deze te veranderen. Welke gedachten kun je opmerken? Gaan deze over de toekomst of wordt er iets uit het verleden herhaalt? Welke gevoelens en emoties zijn er nu? Welke lichamelijke sensaties merk je op? Wees aandachtig voor sensaties van spanning of weerstand. Breng je aandacht naar elk gevoel van ongemak en erken dit, zonder de wens dit te veranderen. Puur observeren.
  • Herhaal voor jezelf in gedachten:
    • ’Dit is het moment van lijden: pijn, stress, verdriet, etc.’
    • ‘Lijden hoort bij het leven.’
    • ‘Moge ik hier en nu vriendelijk voor mezelf zijn.’
  • Dan de focus richten op de kalmerende deining van de adembeweging.
  • En de aandacht uitbreiden naar het hele lichaam vanuit een compassievolle intentie. Met mededogen de aanwezige pijn erkennen. Met open aandacht voor de best voelbare behoefte op dit moment. Welke compassievolle wens sluit hier op aan, en kun je naar jezelf sturen? De wens, of wensen op het ritme van de adem laten meestromen. Bij de inademing ‘Moge ik’, en bij de uitademing de wens door het hele lichaam laten stromen.

Wil je zelfcompassie trainen aan de hand van een geleide meditatie, dan kan dat via

Bronnen

  • Frits Koster
  • Erik van den Brink

Gepubliceerd door LeeuwPraktijk

De VerwonderMethode

%d bloggers liken dit: